अध्यात्मभित्र लुकेको समग्र स्वास्थ्य

बुधबार, १० असोज २०७५

‘म भन्दा कोही अघि जालान्’ र ‘म पछि पर्छु कि’ भन्ने हामीमा प्रतिस्पर्धाको नयाँ रोग सिर्जना गरिरहेका छौं । यो संसार नै एउटा घुमिरहने वृत्त एवं चक्र हो । यहाँ त अगाडि पछाडि भइरहन्छ ।

तुलना
तुलना गर्ने बानीले हामी सबैलाई चौतर्फी ढाकेको छ । बच्चाबच्ची हुर्काउँदा, आफ्नो काम, अध्ययन, जागिर आदिमा गर्ने तुलना निकै विकराल छ ।

तपस्या 
दुःखलाई सहज रुपले भोग्ने विज्ञानलाई तपस्या भनिन्छ । सुख र दुःख दुवैले डर भयबाट मुक्त रहन र आफूभित्रको प्रेममा प्रतिष्ठित रहन पाठ सिकाउँछ ।

समस्या
स्वस्थ्य व्यक्तिमा पनि धेरै समस्या हुन्छ । मन, भावना, आत्मनिर्णय र आत्मबोधको समस्यालाई अध्यात्मले रोग मानेको छ । त्यसकारण अध्यात्मको दृष्टिकोणले शारीरिक स्वस्थ्यता वास्तविक स्वास्थ्य होइन ।

 

स्वास्थ्य
‘स्व’ र ‘अस्थ’ शव्दबाट स्वास्थ्य बनेको छ । ‘स्व’ भनेको आफूमा र ‘अस्थ’ भनेको स्थिर हुनु हो । आफूमा स्थिर हुने व्यक्तिलाई स्वास्थ्य भनिन्छ । यसैलाई आरोग्य भनिन्छ । आरोग्यको परिभाषा आफूमा स्थिर रहनुमा प्रतिनिधि हो ।
आफूभित्रको चेतना बाहिर दौडिन्छ अर्थात रोगतिर दौडिरहन्छ । मेरो मनमा कतै समस्या छ, मेरो चेतनामा कमी छ, म सफलता र असफलताको कुरा गरिरहेको छु, मैले के गर्ने ? कहाँ जाने ? भन्नेबारे मलाई थाहा छैन । यस्तो अवस्थामा आफूमा स्थिर रहन नसकेको बुझ्नुपर्छ ।
मेरो हृदयको भावनामा समस्या छ, जीवनमा प्रेम छैन, प्रेम व्यक्त गर्न र प्राप्त गर्न पनि सकिरहेको छैन, मैले प्रेमको आदान प्रदान गर्न सकिरहेको छैन भने मेरो जीवन चेतना बिग्रेको भावनाहरुमा जान्छ । मेरो जीवनमा के गर्ने र के गरेँ भने वास्तवमा मलाई आनन्द आउँछ, के गरेँ भने जीवनभर दुःख पाउँछु, यस्ता विषयहरुमा मलाई ज्ञान छैन भने मैले जे पनि गर्छु । त्यसले मलाई असन्तुष्टी दिन्छ ।

‘‘त्यसकारण शारीरिक, मानसिक, भावनात्मक र आत्मिक विश्वास लिएर हुने पूर्णता स्वास्थ्य हो ।’’

अध्यात्म पूर्ण इलाज हो । हाम्रा ऋषिमुनिहरुले रोग लाग्यो भने व्यक्तिको प्रवृत्ति, स्वास्थ्यको प्रकृति, पारिवारीक पृष्ठभूमि, व्यक्तिको खानपान कस्तो छ ? के काम गर्छ ? कति बजे सुत्छ र कतिबजे उठ्छ ? कस्तो कुरा बोल्छ ? के कुरा मन पराउँछ ? के मन पराउँदैन ? जस्ता कुरामा ख्याल गर्दथे । यी सबै कुराले व्यक्तिको आत्मिक, भावनात्मक, मानसिक र स्वास्थ्यको अवस्था बताउँछ । यसरी गरिने समग्र उपचारलाई आरोग्य भनिन्छ ।
अस्पतालका डाक्टरहरुले शरीरको कुनै एउटा भागमा उपचार केन्द्रित गरेका हुन्छन् । उनीहरुले बिरामीको चौतर्फी समस्या ख्याल गर्दैनन् । ऋषिमुनीहरुले गरेको स्वास्थ्यको परिकल्पना भिन्न प्रकारको छ । दशौं हजार वर्षसम्म पृथ्वीको पूर्वीय भू—भागमा त्यो परिकल्पनालाई लाखौं लाख व्यक्तिले प्रयोग गरे । फलस्वरुप अब व्यक्तिको जीवनमा आरोग्य उभियो, स्वास्थ्य उभियो अर्थात स्वास्थ्यको एउटा महायुग चलिरह्यो । परिवार, शिक्षालगायतका कुरामा सन्तुलन ल्याउन स्वास्थ्यको प्रभाव धेरै छ ।

 

जीवनशैली 
स्वास्थ्य विज्ञानलाई शरीरको अंग केन्द्रित नगरेर जीवनशैलीसँग दाज्न जरुरी छ । म पर्याप्त निद्रा लिन्छु कि लिन्नँ ?, पर्याप्त व्यायाम गर्छु कि गर्दिन ?, पोषणयुक्त भोजन गर्छु कि गर्दिनँ ?, दैनिक कति पानी पिउँछु ?, म मा सकारात्मक सोच आउँछन् कि आउँदैन ? भविष्यतिर ध्यान दिँदा आघात जन्मिन्छ कि डर ? जस्ता कुरामा ख्याल गर्न जरुरी हुन्छ । जीवनशैलीबाट जीवनको आनन्द लिन सक्नुपर्छ । यद्यपी जीवन न स्वास्थ्य हो, न रोग, जीवन त आनन्द र खुशीयाली हो । म खुशीसँग बाँच्न सक्छु भने त्यो परम स्वास्थ्य हो ।

‘‘खुशी भन्दा ठूलो स्वास्थ्य छैन । आफूभित्रको आनन्द भन्दा ठूलो औषधि होइन । खुशीयालीबाट शरीरमा चाहिने सबै सकारात्मक रस र हर्मोन तत्वहरु जन्मिन्छन् । त्यसैले सकारात्मक हर्मोन जन्माउने उपाय खोज्नुपर्छ । रिसाउँदा शरीरमा नकारात्मक रसहरुको जन्म हुन्छ र बिस्तारै रोगको जन्म हुनथाल्छ । आज म रिसाइरहेको छु भने भोलि म रोगी हुनसक्छु ।’’

म मा रोग कहाँबाट आयो ? आफूभित्रको आत्म गुफामा क्रोधको अनुभूतिले मन र शरीरमा रोगको ठूलो समस्या जन्माउँछ ।
अध्यात्मको प्रारुप नै व्यक्तिलाई रोगी हुनबाट बचाउन भएको हो । त्यसैले आजदेखि मैले सकारात्मक जीवनशैली अपनाउन थालेँ, सकारात्मक बन्न थालेँ, सकारात्मक रसहरु जन्माउन थालेँ भने म भित्र जन्मिन थालेका रोगहरु पनि बिस्तारै निको हुन थाल्छन् । त्यसैले यसप्रति निकै ख्याल गर्नुपर्छ ।
सबैसँग राम्रो सम्बन्ध बनाउनुपर्छ । आफ्नो तर्फबाट सम्बन्धमा प्रेमको लगानी गर । अरुले के गर्छन् भन्ने ख्याल नगर । मैले कसैलाई पनि सम्झिदा प्रेम, सकारात्मक सोच र मैत्रीपूर्ण भावले सम्झिन सक्ने बनुँ । सम्बन्धलाई ठीक ठाउँमा राख्ने बित्तिकै आधाभन्दा बढी रोग जीवनमा लाग्न नसक्ने अवस्था बन्छ । जब सम्बन्ध ठीक हुन्छ, सम्बन्धसँग सम्बन्धित सबै रसहरु ठीक हुन थाल्छन् । सम्बन्धले भावना ठीक ठाउँमा आउँछ र जीवनमा उल्लास र उमंग ल्याउँछ ।
साधारण व्यक्तिले १० वर्षमा जे काम गर्न सक्छ, उत्तम सम्बन्ध भएको व्यक्तिले एकै वर्षमा त्यो काम गर्नसक्छ । सम्बन्ध ठीक भएमा व्यक्तिको उत्पादनशीलता ठीक हुन्छ । सम्बन्ध ठीक भएमा व्यक्तिको जीवनशैली अत्यन्तै सकारात्मक हुन्छ ।

भोजन 
आरोग्य अथवा स्वास्थ्यको महत्वपूर्ण आयाम भोजन हो । अध्यात्मले भोजनलाई २ भागमा वर्गिकरण गरेको छ । एउटा प्रेमले जन्मिएको भोजन र अर्को डर क्रोध र हिंसाले जन्मिएको भोजन । अध्यात्मको प्रस्ताव नै के छ भने प्रेमले जन्मिएको भोजन चाहे थोरै किन नहोस् त्यसले अपार आनन्द दिन्छ । अर्कोतिर हिंसा, डर र क्रोध छ भने व्यक्तिलाई त्यसले कहिल्यै पनि सकारात्मक परिणाम दिँदैन । त्यसकारण अध्यात्म भन्छ—‘तिम्रो थालमा प्रेमले बनेको भोजन छ कि हत्या, हिंसा र क्रोधले बनेको भोजन छ हेर ।’

‘‘अध्यात्म भन्छ—‘चौकोमा हेर भोजन कसरी पाकिरहेको छ ? ’ त्यसमा आगो कस्तो प्रकारले बलेको छ ? भोजनमा कस्ता कुरा मिसाइएको छ ? यद्यपी सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हो चौकामा कस्तो व्यक्तिले भोजन बनाइरहेको छ । प्रेमले भरिएर बनेको भोजन बडो पोषिलो हुन्छ ।’’

तिमीले आहार, बिहार र विचारलाई ध्यान देऊ भन्ने अध्यात्मको सन्देश हो । तिमी स्वस्थ्य रहनु छ भने तिम्रो मनमा नकारात्मक विचार आइरहेका छन् कि त्यसलाई त्याग । निरन्तर तिमी जे सोच्दछौं त्यतातिर ध्यान देऊ । तिमीसँग भएको नकारात्मक वृत्तिले समाजलाई पनि खान्छ । त्यसकारण जीवनको समग्रता, उठबस, क्रियाकलाप हेर्नुपर्छ । मनमा पवित्र भावनाहरु आउन् भन्ने कल्पना गर्नुपर्छ । सबै कुराको अन्तिम परिणाम शरीर नभई व्यक्तिको मन हो । पश्चिमेली चिकित्सा विज्ञानले सबै कुराको अन्तिम परिणाम स्वस्थ्य शरीर मान्दछ भने अध्यात्मले यी सबै प्रयासहरुको अन्तिम परिणाम स्वस्थ्य मनलाई मान्दछ ।
मनमा हृदय र आत्मा पनि आउँछ । अध्यात्मका लागि शरीर मात्र नभएर नदेखिने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ । अध्यात्मका लागि । स्वास्थ्यका लागि नदेखिने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ ।

त्यसकारण आयुर्वेद एवं पूर्वी चिकित्सा शास्त्रहरुमा हृदय र आत्मा जोडिएको मन पाइन्छ । शरीर केन्द्रित त न्यून छन् ।
हामीलाई लाग्ने ९० प्रतिशत भन्दा बढी रोग मनमा पहिला बन्दछन् अनि त्यहाँबाट सर्छन् । यो कुरा विज्ञानले पनि स्वीकार गरेको छ । त्यसैले मनमा सुन्दर विचार र भावनाहरु रोपौं । मन प्रेमले भरिएको होस् । मनको देखिने रुप शरीर हो । मन शरीरको नदेखिने रुप हो । मनमा सुन्दर भावना जन्मिएमा शरीर सुन्दर बन्न समय लाग्दैन । शरीर निरोगी बन्छ । शरीरले मनको अनुगमन गर्छ । मनलाई पछ्याउँछ । मनले कहिल्यै पनि शरीरको अनुगमन गर्दैन । यसरी अध्यात्मले समग्र स्वास्थ्यको विज्ञान दिन्छ ।


To read in your mobile download our android app from google play store. Click Here To Download App

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

छुटाउनु भयो कि?

मिर्गौलामा पत्थरी : किन र कसरी हुन्छ ?

मिर्गौलामा हुने पत्थरी आम समस्याको रुपमा देखापर्दैछ । दैनिक पत्थरीको समस्या बाकेर अस्पताल धाउनेको संख्या निकै ठूलो छ । विशेषगरी...

झुट खोतल्दै पोलिग्राफ मेसिन, यसले कसरी झुटो बोलेको पत्ता लगाउँछ ?

शंकास्पद एवं आरोपी व्यक्तिलाई पोलिग्राफ परीक्षण गराएर सत्यतथ्य ओकल्न लगाइन्छ । आखिर पोलिग्राफले कसरी काम गर्छ ? कसरी याे यन्त्रले...

मुटुरोगका प्रमुख लक्षणहरु यस प्रकार रहेका छन्

मुटुका धेरै रोगहरु हुन्छन् र प्रत्येक रोगका आफ्नै प्रकारका लक्षणहरु पनि हुन्छन् । मुटुका अनगिन्ती लक्षणहरुमध्ये सबैले थाहा पाइराख्नुपर्ने केहि...

शल्यक्रियाबाट सुत्केरीः पैसा आर्जनको मेलो हो कि आवश्यक्ता ?

नेपाल डेमोग्राफी एण्ड हेल्थ सर्भे २०१६ को सो प्रतिवेदन अनुसार प्रसुति सेवाका लागि व्यथा लागेर सरकारी अस्पतालमा आएका गर्भवतीहरु मध्ये...

कसरी गरिन्छ स्थायी बन्ध्याकरण ? सन्तानका रहर पुगेकाहरुले जान्नैपर्ने कुरा

अहिले पनि परिवार  नियोजनको साधन प्रयोगबारे विभिन्न भ्रम यथावत छन् । अझ स्थायी बन्ध्याकरणले स्वास्थ्यमा ठूलो क्षति पुर्‍याउँछ भन्नेे धारण...

घरमा ‘मनीप्लान्ट’ रोप्दा पैसा आर्जन हुन्छ ?

समाजमा भनाई छ, घरभित्र मनिप्लान्ट लगाइयो भने पैसा कमाई हुन्छ । अर्थात जति-जति मनिप्लान्ट हुर्कन्छ, फैलन्छ, उत्तिनै घरममा समृद्धि भित्रिन्छ...

चिकित्सक, नर्स तथा औषधि व्यावसायी सहित २८ जनाले पाउने भए राष्ट्रपतिबाट पदक

संविधान दिवसको अवसरमा स्वास्थ्य क्षेत्रका २८ जना व्यक्ति राष्ट्रपतिबाट प्रदान हुने विभिन्न मानपदवी अलंकार तथा पदकबाट विभूषित हुने भएका छन्...

युवाको रगतमा ‘बुढ्यौलीका रोग रोक्ने गुण’

नयाँ अनुसन्धानले युवाहरूको रगतमा उमेरका कारण हुने क्यान्सर, विस्मृति र मुटुसम्बन्धी विभिन्न रोगहरू रोक्न सक्ने गुण भएको सङ्केत गरेको छ।

बच्चाहरुमा देखापर्ने (बालवक्र रोग) केहो ? र यसका कारण तथा रोगथामका उपायहरु

बच्चाहरुमा देखापर्ने (बालवक्र रोग) केहो ? र यसका कारण तथा रोगथामका उपायहरु वालवक्र रोग केटाकेटीहरुमा भिटामिन डी को अभावले गर्दाहुने...

दृष्टि दोष के हो ? चस्माको छनोट कसरी गर्ने, चस्मा प्रयोग गर्ने ब्यक्तिले ध्यानदिनुपर्ने केहि टिप्सहरु :

दृष्टिका ती खराबीहरु, जस्को लागि चश्मा लगाउनु आम कुरा हुन । बच्चाहरुदेखी लिएर बूढाहरु सम्म चश्मा लगाउँछन् । निकट दृष्टि...

नोबेलमा बिकिरण सुरक्षा सम्बन्धि प्रदेश स्तरीय कार्यशाला

अस्पतालका बिकिरणयुक्त उपकरणमा काम गर्ने कर्मचारीहरुको सुरक्षा सम्बन्धि १ नम्बर प्रदेश स्तरीय कार्यशाला बिहिबार बिराटनगरमा सम्पन्न भएको छ । नोबेल...

उपचारमा लापरवाही , अस्पतालमा तोडफोड

उपचारमा लापरवाही भएको भन्दै राजविराजस्थित गजेन्द्रनारायण सिंह सगरमाथा अञ्चल अस्पतालमा तोडफोड भएको छ । आक्रोशित भिडले स्वास्थ्यकर्मीहरु माथि समेत हातपातको...

Loading...